Экономика

Ноябрь айына карата Кыргызстандын ички дүң продуктусу (ИДП) 1 трлн 800 млрд сомду түздү. Экономиканын он бир айдагы өсүшү 10,2% деп бааланды. Министрлер кабинетинин төрагасы Адылбек Касымалиев ИДПнын реалдуу өсүү темпи боюнча Кыргызстан дүйнөнүн алдыңкы үч өлкөсүнүн бири болгонун белгиледи.

Эң жигердүү өсүш негизги капиталга инвестиция менен курулуш тармагында көрүндү. Соода жана өнөр жай тармагындагы өсүш 9% ашса, айыл чарбасы 2% менен эң начар көрсөткүчтү берди.

Өкмөт бул мезгилге карата бириктирилген бюджетти да 1 трлн 93 млрд сом деп жарыялады.

Министрлер кабинетинин төрагасы Адылбек Касымалиев экономиканы өнүктүрүү боюнча алдыга коюлган план ашыгы менен аткарылып жатканын билдирди:

“Консолидацияланган бюджет 2025-жылы тарыхый чектен ашканы турат. Биздин эсептөөлөр боюнча, анын көлөмү 1 трлн 93 млрд сомду түзөт. Бул бекитилген пландан 384,2 млрд сомго көп. Планда 708,9 млрд сом деп каралган. 1 трлн 93 млрд сом – бул сан жөн гана финансылык көрсөткүч эмес. Бул акыркы жылдары жүргүзүлүп жаткан экономикалык жана фискалдык саясаттын реалдуу натыйжасы. Биздин бюджет мурда социалдык багыттагы бюджет болчу, жарымына жакыны социалдык секторго жумшалчу. Бүгүнкү күндө биздин бюджетти өнүктүрүү бюджети десек жаңылбайбыз. Анткени биз реалдуу секторго, капиталдык салымдарга, турукташтыруу фондуна бөлүнгөн каражаттар аркылуу өнүгүүгө өтө ири суммадагы каражаттарды жумшап жатабыз”.

Кыргыз өкмөтү салык чогултуу процедураларын санариптештирүү менен көмүскө экономиканын үлүшү түшкөнүн айтып жатат. Маселен, былтыр 23% деп берилсе, быйыл үч пайызга азайган. Соңку беш жылда ИДП үч эсе көтөрүлгөн болсо, салык чогултуу 4,5 эсе көбөйгөн.

Дүйнөдө көптөгөн өлкөлөр каатчылыктын сазында кыйналып, алдыга жылгандары да майда арыштап келатканда Кыргызстандын кантип 10% секирик жаратып жатканын талдагандар көп.

Чындыгында 2025-жылы Кыргызстандын экономикасы өзгөрүүлөргө өтө бай жыл болду. Ачылып жаткан ишканалар, курулуп жаткан энергетикалык объектилер, тоо-кен долбоорлору жана турак жайлардан тарта финансылык чечимдер, криптовалюта базарына кадам таштоо сыяктуу олуттуу жетишкендиктерди атаса болот.

Муну менен катар асман чапчыган кымбатчылык, экспорттун азайышы, мамлекеттик карыздын өсүшү, менчик укуктарынын тарышы, мамлекеттин экономикага ашкере кийлигишүүсү жана карапайым калк турмушунун анчейин жакшырбаганы башкы көйгөйлөр бойдон калды.

Экономикалык талдоочу Элдар Абакиров сандардын артынан түшпөй, мамлекеттин каражатын натыйжалуу долбоорлорго жумшоо зарылдыгын айтат:

“Жөн эле 10% өсүш керек деп, азыр мамлекеттик чыгашаларды кереги жок нерселерге көбөйтө берсе бул, тескерисинче, кризиске алып келиши мүмкүн. Ипотекалык көбүк деп жарылып, эл насыясын төлөй албай, бул тескерисинен экономиканын катуу түшүп кетишине алып келиши мүмкүн. Аны алдын алыш үчүн биз “жыл сайын сөзсүз 10% өсүш керек” деген максат койбой, элдин реалдуу кирешеси, ишканалардын саны өссүн, ошол эле жеке мүлктү коргоо системасын күчөтүп, жеке ишкерлерге эң жакшы шарттарды түзүш керек, узак мөөнөттүү насыяларды бериш керек, экспортерлорду колдош керек деген багыттарды колдоого өтүү зарыл. Мамлекеттик чыгашаларды ишкерлерге, элге жардам бере турган тармактарга гана жумшаш керек. Мисалы, азыр аэропортту чоңойтуп атат – бул жакшы. Бул туризмдин жана башканын дарбазасы болгондуктан аны чоңойтолу. Ошол эле темир жол, ГЭС керек. Бирок жалпы экономикага, ишкерлерге, элге натыйжа бербей турган чыгашаларды азайтуу зарыл”.

Кыргызстандын тышкы соодадагы пайдасы жана тобокелдиктери

Кыргыз экономикасынын чоң секириктерине түрткү берген негизги себептердин бири катары геосаясий жагдайдын Кыргызстан үчүн оңтойлуу болуп жатышын айтсак болот. Украинага кол салып, анын айынан эл аралык коомдон обочолонуп калган Орусиянын тышкы соода алакасында Кыргызстан ыңгайлуу ортомчулукту аткарып жатат деп эсептегендер бар.

Кыргызстандын он айдагы тышкы соодасы 12,8 млрд доллардан ашты. Бул мурунку жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу 10,6% аз. Экспорт кескин азайып, былтыркы көлөмгө 38,2% жетпей калды. Анын ичинде Орусияга 49%, Европага 55,9%, Азия өлкөлөрүнө 22,3% жана АКШга 10,3% аз экспорттолду.

Арийне, тышкы соода боюнча Бишкектин расмий статистикасына көпчүлүк эксперттер бүшүркөй карашат. Мунун да жөнү бардай. Анткени Улуттук статистика комитети Кытай менен он айдагы соода алаканын көлөмүн 4 млрд 160 млн доллар деп көрсөтсө, Кытайдын бажы башкармалыгынын эсептөөлөрү дээрлик 23 млрд 600 млн долларды чапчыйт. Ортодогу айырма 5,7 эседей болот. Түштүк Корея менен сооданы дагы кыргыз тарап 410 млн доллар деп эсептесе, расмий Сеул 3,3 млрд доллар деп көрсөтөт (айырма 8 эсе).

Кытай менен Түштүк Корея Кыргызстандын унаа импортунун башкы булактары болуп калды. Экөөнүн үлүшү бул жаатта 70% ашат. Маселен, Түштүк Корея менен сооданын 90% жеңил унаа импорту түзөт. 2025-жылдын он айында ал жактан 46 800дөй жеңил унаа импорттолгон. Кытайдан келген жеңил унаанын саны болсо 40 190 даана болгон. Алардын басымдуу көпчүлүгү Орусияга реэкспорттолуп кетти. Бирок алар расмий статистикага кирбей келет.

Орусия менен алака демекчи, эл аралык күмөндүү төлөмдөрдү жүргүзүүдө ортомчулук милдетти жигердүү аткарганы үчүн жергиликтүү төрт банк АКШ менен Евробиримдиктин санкциясына кабылды. Алгач январда мамлекеттик “Керемет Банк”, августта “Капитал Банк”, андан кийин октябрь айында “Толубай Банк” менен “Евразия сактык банкы” санкциялык тизмеге киргизилди. Бардыгы тең Орусиянын санкцияларды буйтап өтүүсүнө жана эл аралык акча которууларына көмөктөшкөн деп айыпталышты.

Президент Садыр Жапаров Бириккен Улуттар Уюмунун (БУУ) трибунасынан банктарга салынган санкциялар адилетсиз жана негизсиз деп атады. Көп өтпөй Улуу Британиянын Кылмыштуулукка каршы күрөшүү агенттиги “Керемет Банк” кантип акча адалдаган эл аралык кылмыштуу топтун колуна тийгени, санкцияларды буйтап өтүү жана Украинадагы согушту каржылоого тартылганы тууралуу иликтөөсүн жарыялады.

Беларустун авторитардык президенти Александр Лукашенко ноябрда Кыргызстанга келгенде журналисттердин суроосуна жооп берип жатып Орусиядагы каатчылык кыргыз экономикасына кандай пайда берип жатканын айтты.

“Соңку эки жылдан бери силер бир кыйла байып алдыңар. Бир топ нерселерди куруп жатканыңарды байкадым. Азаматтар! Мунун белгилүү себептери бар. Биз орусиялыктар менен санкцияларга кабылдык. Кыргызстан, азамат, мындан пайдаланып кетип, туура кылды”.

Мындай жагдайды эксперттик чөйрө да, расмий адистер да четке какпайт. Bloomberg басылмасы орус армиясы 2022-жылы Украинага кол салып киргенден кийин Кыргызстан Орусиянын импорт, экспорт жана эл аралык төлөмдөрүндө ортомчулукту аткаруу менен секирик жасаганын белгилеген. Улуттук банктын төрагасы Мелис Тургунбаев басылмага курган маегинде соңку жылдардагы геосаясий окуялардан улам чөлкөмдүн соода түзүмү бир кыйла өзгөргөнүн, Кыргызстан аймактык жана дүйнөлүк соодага активдүүрөөк аралаша баштаганын айткан.

Жондон кайыш тилген кымбатчылык

Улуттук банк декабрь айына карата Кыргызстандагы инфляциянын деңгээлин 9,2% деп көрсөтүүдө. Жыл башында 6,3% болчу. Базар баалары жыл ичинде бир кыйла динамикалуу өсүштү көрсөттү. Эт азыктары 14 пайыздан 22 пайызга чейин өсүп, алды килограммына 900 сомдон ашты. Кирешесин керектөөсүнө жеткире албай калган калктын нааразылыгынан кийин өкмөт бааны 700 сомдон ашырбоо чарасын көрдү. Жайында картөшкөнүн баасы кескин кымбаттап, кытай картөшкөсү каптап киргенде да коомдогу маанай бир курчуган болчу.

Турак жайдын баасы жыл ичинде 35% чейин өстү.

Инфляция улам өсүп жаткандыктан Улуттук банк эсептик ченди да 9 пайыздан 11 пайызга чейин көтөрдү. Өкмөт мындай чараны ашкере көп каражат салынып жаткан экономиканын “ысып” чыгышынын алдын алуучу чара катары түшүндүрдү.

Эл аралык ишкер кеңештин аткаруучу директору Аскар Сыдыков 2025-жылы ишкер чөйрө үчүн турукташтыруу, айрым эрежелер аныкталган жыл болгонун айтат. Муну менен катар ал жеке секторду муунткан тобокелдиктер уланып жатканына токтолду:

“Бул жыл ишкерлер үчүн чакырыктар жылы болду десек да болот. Тышкы соода жүгүртүүбүз 9,6% төмөндөп, анын ичинде экспорт 38% ашык азайып, экспортчуларыбызга кыйынчылыктарды жаратты. Укук коргоо органдары менен байланыштуу басым-кысым жасоолор, айрым ишкерлердин жеке менчигинен айрылуусу, ишкерлерди камоо, тинтүү, суракка чакыруу дагы уланды. Мындан тышкары, экономиканын айрым тармактарына киргизилген мамлекеттик монополия дагы өз таасирин тийгизди. Маселен, авиакеросин, медициналык билим берүү, жадагалса автомектептерге чейин мамлекеттик монополия киргизилди. Бул жеке сектордун ролуна таасир этүүчү жагдайлар. Себеби дүйнө жүзү боюнча экономиканын бирден-бир кыймылдаткычы – бул жеке сектор. Ошондуктан биз ушул жылы, мурунку жылдары да “келгиле, жеке секторго жагымдуу шарттарды түзөлү” деп айтып келебиз”.

Өнүгүүнүн үзүрүн эл текши көрүп жатабы?

Экономикалык өнүгүүнүн үзүрүн калк текши көрбөй, белгилүү бир катмар пайдага туйтунуп жатканы тууралуу пикирлер да арбын айтылууда. Маселен, калк арасында бай-кедей ажырымы улам чоңоюп баратканы талкуунун негизги темаларынан болуп келет.

Жыл ортосуна карай 480 млрд сом акчалай кирешенин болгону 22,5 млрд сому калктын 20% колунда жок жакыр катмарынын, тең жарымы (240 млрд сом) эң бай 20% үлүшүнө тийген.

Статистикалык маалыматтар өлкөдөгү эң жакыр катмар менен эң байманалуу катмардын тапкан акчалай кирешесинин ортосундагы ажырым 10 эседен ашканын көрсөтүүдө. Түшүнүктүү болсун үчүн айтсак, бул көрсөткүч былтыр 7,4 эсе, беш жыл мурда 5,1 эсе болчу.

Жогорку Кеңештин депутаты Дастан Бекешев өкмөттүн экономикалык ийгиликтеринин үзүрүн калың эл текши көрбөй жатат деген пикирде:

“Макрокөрсөткүчтөр сонун эле. Аны биз мактансак болот. Бирок, мен дайыма эле айтып атам, бюджеттин өсүшүн эл сезсе сонун болот эле. Мисалы, ошол эле мектептерге барсак азыр дааратканалар начар абалда, аны окуучулар көрүп атышат. Ата-энелер дагы деле бала бакчаларды, мектептерди кошо каржылап атышат, үйдөн көчөгө чыксаң эле кичинекей жолдор талкаланган. Албетте, бүт баарын оңдогонго шарт жок. Бирок эл сезиши керек. Ооба, бизде чоң инфратүзүмдүк объектилер курулуп атат – ошол эле аэропорт, ошол эле имараттар. Мен шайлоодо өтүп, элден дагы бир топ эле талаптарды уктум. Алар “эми бюджеттин өсүп атканы сонун эле, бирок биз дагы аны көрсөк жакшы болот эле” деп атышпайбы. Балдар аянтчасы курулбай эле, талкаланган, спорт аянтчасы жок, эс алуучу жай жок, иши кылып, ушундай нааразылыктар бир топ эле айтылган. Бул жерде өкмөт унутпашы керек – макрокөрсөткүчтөр менен сөзсүз мактанышы керек, ошол эле акчаны чоң инфратүзүмдүк объектилерге эле эмес, кичинекей объектилерге дагы жумшашы керек”.

Мамлекеттик карыз ылдам өсүп барат

Узак жылдар бою талкуу деңгээлинен көтөрүлө албай келген Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун реалдуу курулуп башталышы жылдын башкы окуяларынан болду. Кыргызстандан Өзбекстанга чейинки бөлүгүнүн жалпы наркы 4,7 млрд доллар деп бааланган долбоордун жарымын Кытай чыгармай болду. Калган 2,3 млрд доллары Кытайдын мамлекеттик өнүгүү жана Эксимбанктарынан насыяга алынмакчы. Темир жолду үч мамлекет биргелешип түзгөн компания курат.

Январь-октябрь айларында Кыргызстандын мамлекеттик карызы былтыркыга караганда 33% өсүп, 8 млрд 693 млн долларга жетти. Муну кыргыз сомуна айландырса 760 млрд 161 млн сом болот. Мамлекеттик карыздын ички дүң продуктуга катышы 53% ашты. Бул көрсөткүч 2024-жылы 37,5%, 2023-жылы 45,5% болчу. Расмий жоболорго ылайык, мамлекеттик карыздын үлүшү ИДПга карата 70% жетсе, дефолт коркунучунун коңгуроолору кагылып кирет.

Мамлекеттик карыздын көлөмүнө 2025-жылдын январь-октябрында 188,6 млрд сом насыя кошулду. Анын 58,7 млрд сому тышкы карыз болсо, 130 млрд сому баалуу кагаздар аркылуу ички булактардан алынды же тышкы карыз 15%, ал эми ички карыз 73% өстү. Ички карыз буга чейин 7-8% үстөк менен алынып келсе, соңку кездери 15% чейин алынып жатат. Тышкы карыздын өсүшүнө быйыл май айында еврооблигация аркылуу алынган 700 млн доллар насыя түрткү берди көрүнөт.

Экономикалык талдоочу Кубан Чороев алынган карыздар утурумдук керектөөлөрдү жабуу менен алек болбой, реалдуу секторго инвестицияланып турса кооптуулук жарата бербесин айтат. Эксперт кыргыз өкмөтү экономиканы келечекке ыңгайлаштырып, диверсификациялоо аракетин көрүшү зарыл экенин белгилейт:

“Ар бир экономикалык өсүш циклдар менен жүрөт. Албетте, кырдаалдардын өзгөрүшү менен циклдар дагы өзгөрөт, бардык нерсе өзгөрөт. Ошондуктан бизде азыркы күндө ушундай мүмкүнчүлүктөр болуп атабы, резервдерди көбөйтүү мүмкүнчүлүгү, башка мүмкүнчүлүк болуп атканда, ушул тапта биз экономиканы диверсификациялоого даярдык көрүшүбүз керек. Анткени дайым эле ушундай боло бербейт. Дайыма эле жагдай Кыргызстандын эсебине түз ойной бербейт. Албетте, мен ойлойм, жакынкы үч-беш жылдын ичинде бүгүнкү күндөгү негизги конъюнктура өтө кескин түрдө өзгөрбөйт. Анткени Борбор Азиядагы Кыргызстандын геоэкономикалык мүнөзү дагы жакшы макамда турат”.

Эл аралык эксперттердин баасы

Кыргыз экономикасындагы өсүүлөргө Дүйнөлүк банк, Эл аралык валюта фонду, Азия өнүктүрүү банкы сыяктуу уюмдар байкоо салып турат. Алар бул жаатта бир кыйла позитивдүү бааларын берип жатат.

Heritage Foundation уюмунун 2025-жылдагы “Экономикалык эркиндик” рейтингинде Кыргызстан 184 мамлекеттин ичинен 115-орунду алып, “Көбүрөөк эркин эмес” деп таанылды. Өкмөттүн финансы, салык тармагындагы башкаруусу жогору бааланган. Соода эркиндиги, мамлекеттин чыгымдары, бизнестин, инвестициянын жана акча эркиндиги ортодон жогору деп көрсөтүлгөн.

Уюм Кыргызстандагы укук үстөмдүгүн “начар” деп баалаган. Менчик укуктарын коргоо, сот системасынын натыйжалуулугу жана өкмөттүн акниеттүүлүгү орточо дүйнөлүк көрсөткүчтөн төмөн деп табылган.

Статистиканы карасак, Кыргызстандын “Экономикалык эркиндик” индексиндеги көрсөткүчтөрү 2022-жылдан тарта кескин начарлап кеткен.

Эл аралык ишкер кеңештин аткаруучу директору Аскар Сыдыков күчтүү, кадыр-барктуу өлкө болуш үчүн инвестиция менен бизнеске жагымдуу шарттарды түзүп, экономиканы күчтөндүрүү зарыл экенин белгилейт:

“Биз баягыдай элдин баарынан эле акча сурап жүрбөй, өзүбүздүн мүмкүнчүлүктөрдү да чыңдап, тамак-аш коопсуздугу, темир жолдор, автожолдор, авиакаттамдар жана башка логистикалык-транспорттук каттамдарды чыңдап, экспортту көбөйтүп, импортту азайтууга көңүл бурсак, албетте, тышкы соода жүгүртүүбүз да бекемделет жана дүйнө жүзү боюнча ордубуз дагы жакшыра баштайт. Мамлекеттик чыгашаларга көңүл буруш керек. Себеби акыркы жылдары мамлекеттик чыгашалар эбегейсиз өстү. Менимче, мамлекеттик чыгашалар мындай темп менен өспөшү керек. Эгерде биз чындап эле өнүккөн өлкөлөрдөй болуп рынок экономикасына бурулуп, ошонун мыйзамдарына ылайык өсүп-жашайлы десек, мамлекет коопсуздукту, сот системасын камсыздап, жөнгө салуучу мыйзамдарды туура жазып, алардын иштөөсүн камсыздап, башкаларга кийлигишпеш керек. Бизде, тилекке каршы, мамлекет экономиканы дагы кол менен башкарганга аракет кылып атат. Мындай мамиле менен барсак мамлекеттин чыгашалары мындан дагы өсөт. А эгерде геосаясий жагдайлар күтүлбөгөндөй өзгөрсө, бизге келип жаткан чет өлкөлүк валютанын көлөмү азайышы мүмкүн. Экспортубуз түшүшү жана башка кирешелерибиз дагы кемиши мүмкүн. Мындан биздин экономика жабыркап, бюджет тиешелүү салыктарды чогулта албай, ошол чыгашаларды жаба албай калышы мүмкүн”.

Numbeo уюмунун сентябрдын соңунда жарыялаган индексинде Кыргызстандагы калктын жашоо деңгээли “өтө төмөн” деп көрсөтүлдү. Калктын сатып алуу жөндөмдүүлүгү “төмөн” деп, ал эми кыймылсыз мүлктүн баасы менен жарандардын кирешесинин ортосундагы ажырым “жогору” деп табылды.

Паракорчулук 1990-жылдардагы менчиктештирүү жараянынын негизинде көбөйгөнүн айтты. Бул билдирүү менчикке болгон укук тууралуу талкууларга кайра жем таштады. Айрым эксперттер коррупцияга күрөштүн, анда колдонулган ыкмалардын оң-терс жактары терең талданышы керектигин эскертип келишет.

2025-жыл коррупцияга каршы мыйзамдын катталдашы менен башталган. Президент Садыр Жапаров жыл так жаңырар алдында, 2024-жылдын 31-декабрында паракорчулукка айыпталган адамдарга жазаны күчөткөн мыйзамга кол койгон.

Ага ылайык, “коррупция” беренеси менен соттолгондорго мамлекеттик кызматта иштөөгө өмүр бою тыюу салынган. Кылмыш-жаза кодексинин “Коррупция” жана “Шалаакылык” беренелери менен айып тагылгандар күнөөсүн мойнуна алуу боюнча тергөө менен келишим түзүп, келтирилген чыгымды толугу менен төлөгөндө ушул беренелерде каралган жазанын жарымын абакта өтөшү керек болот. Шектүү күнөөсүн мойнуна алса да пробациялык жаза колдонулбайт.

“Кыргызиндустриясынын” кыйрашы

Жыл башталганда эле бийлик атамекендик өндүрүштү жандантат деп чоң үмүт арткан “Кыргызиндустриясынын” башчысы Жарасул Абдураимов орун басары менен коррупцияга шек саналып кармалган. Атайын кызмат аларга 2022-2024-жылдары мекемеге караштуу 40тан ашуун чыгашалуу ишкана ачып, аларга тааныш-билиштерин жетекчи кылып коюп, көп суммада айлык төлөгөн деген кине таккан.

УКМК 2022-2024-жылдар аралыгында “Кыргызиндустриянын” алдында 40тай компания түзүлгөнүн маалымдаган. Шектүүлөр туунду компаниялар аркылуу бюджеттик каражаттарды ыйгарып алуу жана коротуу боюнча туруктуу коррупциялык схеманы түзгөн деп айыптаган.

Ошондой эле жетекчилик кызматтарга жакын тууган, санаалаштарын койгонун белгилеген. Расмий маалыматка ылайык, 2022-2024-жылдары бул мекемеге 2,3 миллиард сом бөлүнгөн. Бул иш сотко 2025-жылдын октябрь айынын башында өткөнү белгилүү болгон жана кармалгандан кийин эле ооруканага которулган Жарасул Абдураимов оорудан каза тапкан. УКМК жана анын төрагасы Камчыбек Ташиев, бийлик буга байланыштуу эч кандай комментарий берген эмес.

Камчыбек Ташиев коррупцияга каршы күрөштүн алкагында жалпы баасы 300 миллиард сомдон ашык мүлк, гектарлаган жер мамлекетке өткөнүн билдирген. Ал соңку маегинде коррупцияга каршы күрөшкө жана анын жыйынтыктарына кеңири токтолгон. Өлкөдөгү ири паракорчулуктун башталган себебин ириде 90-жылдардаагы менчиктештирүү жараяны менен байланыштырган жана аны талап-тоноочулук катары сыпаттаган. Ошол маалдагы таасирлүү, чоң кызматта турган чакан топ байып алганын айткан.

"Коррупцияга каршы күрөштүн натыйжасында мамлекетке 300 миллиард сомдон ашык мал-мүлктү, акча каражаттарын мамлекетке кайтарып бериптирбиз. Миңден ашык ар кандай ишкана-мекеме, объектилерди кайтарып бериптирбиз. Ошондой эле 30 миң гектардан ашык жерди кайра мамлекеттин менчигине кайтарып бериптирбиз. Эмне үчүн Кыргызстанда ушунчалык чоң масштабдагы коррупция башталып кеткен? Ушуга көз жүгүртүп ойлоно турган болсок, бул мамлекеттик мүлктү менчиктештирүү аркылуу талап-тоноо башталганын билесиңер. 1992-1993-жылдары эгемендүүлүктү алгандан кийин мамлекеттик мал-мүлктү менчиктештирүүгө бергенден кийин мамлекетти талап-тоноо ушунчалык күчөгөн. Менчиктештирүү элге кыянатчылык менен жүргүзүлгөн. Менчиктештирүү элдин колунда эмес, кайсы бир топтун, мамлекеттик органда иштеген адамдардын жана шылуундардын гана колунда калган”, - деген Ташиев.

УКМК мамлекетке кайтарылды деген 300 миллиард сомдун тарых-таржымалы тууралуу адатта кеңири маалымат бербейт. Айрым учурларды гана ачыкка чыгарат. Маселен сентябрь айында “Аю” холдингинин негиздөөчүсү, ишкер Шаршенбек Абдыкеримовго таандык жалпы баасы 10 млрд сомдон ашык бир катар ири соода-оюн-зоок борборлору жана өнөр жай объектилери мамлекетке алынганын маалымдаган. Ишкерди бир катар мыйзам бузууларга байланыштуу айыптаган.

“Тергөөдө “Аю” көп профилдүү холдингинин ээси А.Ш.Ш. тарабынан мамлекеттик органдарга берилген жасалма каржылык документтерди пайдалануу аркылуу кылмыштуу кирешелерди адалдоо боюнча өлкөнүн колдонуудагы мыйзам бузуу фактылары аныкталды. “Аю” холдингинин ишмердүүлүгүндө узак убакыт бою милдеттүү салыктарды, социалдык жана башка төлөмдөрдү төлөөдөн качуу боюнча, ошондой эле компаниянын экономикалык ишине мыйзамдуулуктун көрүнүшүн берүү максатында мүлктүн бир бөлүгүн аффилирленген жактарга каттатып, мыйзамсыз кирешелерди адалдоо үчүн мамлекеттик органдарга жасалма финансылык отчетторду тапшыруу схемасы системалуу түрдө иштеп келгени аныкталган”, - деп жазылган маалыматта.

Абдыкеримов өзүнө каршы бир канча кылмыш иши ачылгандан кийин өлкөдөн чыгып кеткен жана соңку окуялар тууралуу комментарий берген эмес.

Жеке менчик кол тийгиспи?

Коррупцияга каршы күрөш менчикке болгон укукка байланыштуу талкууларды жаратып келет.

Ишкер, мурдагы айыл чарба министри Тилек Токтогазиев анын бизнес чөйрөсүнө, инвестициялык климатка тийгизген таасирине токтолду.

"Жакында эле прокуратуранын өкүлдөрү, Инвестиция боюнча агенттик менен ишкерлер жолукканбыз. Ошондо ишкерлердин көбү ошол эле маселени айтып жатты. “Эмнеге ишкерлерди террорчулардай, чоң кылмышкерлердей кылып кармап эле жатат?” деген суроолор болду. Анча чоң эмес экономикалык кылмыштар болсо сөзсүз эле камабай, үй камагына чыгарып, айып пул салуу менен эле чектелип, же мүлкүн камакка алып, бирок эркиндигин чектебеш керек дегендей пикирлер айтылган. Ишкерлер, инвесторлор - булар салык төлөөчүлөр, жумуш ордун түзчүлөр, экономиканын кыймылдаткычтары деген позиция айтылды. УКМКнын мындай саясаты ишкерлерге такыр эле жакпай жатат, муну ачык эле айтыш керек. Бир четинен, карапайым элге көрсөтүлүп жаткан “маски шоулор” аябай эле жагат. Большевиктердикиндей позиция калың элдин канына сиңип калгандай. “Байларды кустуруш керек” дегенге басым жасалгандай. Бирок эч ким терең изилдеген жок. Арам жол менен табылдыбы, же адал эмгек менен табылды деп талдашпайт, айырмасы жок, байлыгын алып коюш керек дегенге эле сүйүнгөн катмар болуп жатат. Эгер узак мөөнөттү ойлонсок, ишкерлерсиз, инвесторлорсуз өлкөнүн экономикасы мамлекеттик гана ишканалар менен өнүгө албайт".

Тилек Токтогазиев Ташиевдин менчиктештирүүгө байланыштуу айткандарынан улам жеке менчик укугуна байланыштуу оюн билдирди.

“Кыргызстан 90-жылдардан тартып эле эркин капитализмди түзүп баштаган. Ошол эле учурда Орусия, Казакстан жана Өзбекстан мамлекеттик капитализмди түзүп баштаган. Бизде болсо керек болсо айыл-чарба жерлеринин 75% жеке менчикке өткөрүлгөн, завод-ишканалардын көбү менчиктештирилип кеткен. Эми мен деле ошол убакта көп иш калыс болбогон деп ойлойм. Бирок бул ошол учурда болгон иш, ага өкмөт кол койгон. Демек, жагабы, жакпайбы ошол берилген кагаздарга баш ийишибиз керек. Азыр 90-жылдары туура эмес берилип калган деп ошонун баарын жокко чыгаруу жеке менчик кол тийгис деген принципке чоң сокку болуп жатат. Анткени азыркы өкмөттүн деле чечимин кийинки, келечектеги, 10-15 жылдан кийинки өкмөт деле “булар мыйзамды каалагандай калчаптыр, биз аны тааныбайбыз” деп деле коюшу мүмкүн. Инвесторлор деген кайсы бир адамга же өкмөткө ишенбейт, алар тарыхты карайт, институциалдык жактан бул мамлекетте мыйзамдар иштейби деп ошону карайт, бийлик алмашканда бири-биринин чечимдерин сыйлайбы же жокпу деген нерселерге көңүл бурушат. Инвесторлорду тартууга бир канча жыл керек, ал эми инвесторлорду качырып алууга бир гана күн жетиштүү. Мен жергиликтүү ишкерлер менен, чет өлкөлүк инвесторлор менен деле сүйлөшкөндө аларды кооптондурган нерселер булар жеке менчик укугу, сот системасынын көз каранды эместиги”.

2025-жылдын март айында Садыр Жапаров атайын жарлык чыгарган жана анда Башкы прокуратура коррупцияга каршы күрөшүү боюнча мамлекеттик саясатты ишке ашыруу үчүн ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган болуп аныкталган.

Башкы көзөмөлдөөчү орган жемкорлукка каршы мамлекеттик стратегияны ишке ашыруу боюнча мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын ишин координациялап, натыйжалуулугуна мониторинг жүргүзөт. Коррупцияга каршы чараларды ишке ашыруу боюнча маалыматтарды жана отчетторду сурап, жумушчу топторду түзө алат деп жазылган. Башкы прокуратура ишкерлердин кооптонуусуна байланыштуу ачык позициясын билдире элек.

“Коррупцияга караганда криминалга каршы күрөш жеңилирээк болгон”

Сентябрь айында Садыр Жапаров паракорчулукка каршы күрөшкө баа берип жатып, жогорку бийлик бутактарында коррупция дээрлик жоюлганы менен ортодон төмөнкү катмарды паракорчулуктан арылтуу кыйын болуп жатканын билдирген. Ал Балыкчыдагы оңдолуп-түзөлүп бүтпөй жаткан бала бакчага барып, бул иштерге миллиондогон сом бөлүнгөнүн, каражаттын теңи кымырылып кеткенин билдирген. Ортодон төмөнкү катмардагы коррупцияны жоюу кыйын болуп жатканына токтолгон:

"Жогору жактагы коррупцияны жок кылдык. Ортодон ылдый карай жоголбой жатат. Мына ушул эле бала бакча ошого мисал. Мен өз көзүм менен көрүп, тапшырма берейин деп атайын келдим. 90 миллион сомго оңдомок тургай, жаңы бала бакча салып койсо болот эле. Ушундай болуп атат, эми эмне кылалы? Криминал менен күрөшүү бизге жеңил болду. Бир жылда баарын тазалап койдук. Бирок беш жылдан бери коррупцияны тазалай албай жатабыз. Бир айыл өкмөтү үч жыл бою бир парктан акча жептир", - деген Жапаров.

Бул жыл коррупцияга шек саналган аткаминерлер тобу менен кармалган, жыйында элдин көзүнчө алып кеткен окуялар менен дагы эсте калды. Жайында Токмок, Кара-Балта жана Шопоков шаарларынын ошол маалдагы мэрлери камакка алынган. УКМК аларды мамлекеттин казынасына ири өлчөмдө зыян келтирүүгө байланыштуу айыптаган. Көп өтпөй Камчыбек Ташиев Ошто жыйын өткөрүп жаткан учурда күч органдары бир нече мамлекеттик кызматкерди суракка алып кеткен. Андан кийин атайын кызмат товарды мыйзамсыз импорттоого жана коррупциялык схема түзүүгө айыптап “Чалдыбар” чек ара аймагына жооптуу төрт мекеменин 24 кызматкерин кармаганын жарыялаган. Жоон топ аткаминерлер жыйын учурунда камалган.

Камчыбек Ташиев июлда Оштогу мамлекеттик кызматкерлердин жыйынында абакта жаткан Салык кызматынын мурдагы жетекчиси Алтынбек Абдуваповдун 55 миллион долларлык мүлкү аныкталганын билдирген. Өмүр бою мамлекеттик кызматтарда иштеп келген экс-чиновниктин байлыгы толугу менен мамлекеттин карамагына өтөрүн айткан.

"Абдувапов Салык кзыматында 10 жылдан ашык убакыт иштеген. Башка бизнес кылбайт. Башка жеке жактарда иштебейт. Бирок кантип 55 миллион долларды жыйнап жатат? Мына, кызматкерлер "айына 50 миң доллардан 100 миң долларга чейин пара берип турчубуз" деп айтып жатат. Бул Салык кызматындагы коррупциянын деңгээли. Биз анын баарын толугу менен конфискациялайбыз. Сот жообуна тартабыз. Алтынбек мындан кийин эң жакыр адамдардын бири болот. Эми мурдагыдай болбойт. Мурдагыдай болуп мамлекеттик кызматта иштеп, байып, андан кийин сотко, дагы башкага кичине берип коюп, кайра чыгып алып "жип" минип, ойноп-күлүп жүрбөйт", - деген Ташиев.

Ноябрь айында ЭлТР телеканалы “Мамлекеттик салык кызматынын мурдагы төрагасы Алтынбек Абдувапов жана башка салыкчылардын коррупциялык схемасы” тууралуу иликтөө жарыялады. Анда салыкчылар ишкерлерден үч схема боюнча мыйзамсыз каражат чогултуп турганы, андан Кыргызстандын бюджети 2024-жылдын 11 айында 34 млн 602 миң доллар зыян тартканы айтылат. Коррупциялык жол менен табылган каражатты Алтынбек Абдувапов аялы аркылуу адалдап, чет жактан кымбат баалуу мүлктөрдү сатып алганы баяндалган. Бул билдирүү тууралуу Абдуваповдун жакындары комментарий берген эмес.

“Ыкма элге жакканы менен натыйжасыз”

Саясатчы Мавлян Аскарбеков коррупциянын кесепети менен күрөшпөй, себебин аныктап чара көрүлүшү керек деп эсептейт.

"Беш жылдан бери коррупция менен күрөш бүтпөй келе жатат. Улам-улам эле кызматкерлер кармалат. Күнүгө эле көрүп жатабыз, баса калып кармап, акчаларды жайып санап, музыканын коштоосунда видеолорду жарыялап, айтор карапайым элге жаккан ыкмалар менен күрөшүп жатышат. Эгер ошондой ыкмалар натыйжалуу болгондо үч жылдан кийин эле бизде коррупция бир топ азайып кетмек. Бирок биз ошол эле ыкмалар менен күрөш жүрүп жатканын көрүп келатабыз. Мындай ыкмалар натыйжалуу эместигин, бирок жалпы элге жагып жатканын көрүп жатабыз. Коррупцияга каршы күрөш концептуалдуу болушу керек эле. Бир эле мисал айтайын, эмнеге коррупция менен кармалгандарды кызматка койгондор дагы жоопко тартылбайт? Беш жылдан бери эле коррупцияга шек саналып кармалгандарды көрүп жатабыз, бирок аларды кызматка койгондор эмнеге жоопко тартылбайт? Ошон үчүн биз коррупцияга жол берилбей тургандай системаны түзүшүбүз керек. Бул үчүн адекваттуу, билимдүү, принципиалдуу, ойлоно турган команда керек. Баса калып, колун кайрып, аны видеого тартып, тыңшоочу жабдууларды коюп, анан эң башкысы провокация кылып, акча албайм десе дагы аны алдырып күрөшүү натыйжасыз ыкмалар".

Быйыл кармалган Токмок шаарынын мурдагы мэри Максатбек Нусувалиев ноябрь айында 13 жылга кесилген. Жогорку соттун басма сөз кызматы ал Кылмыш-жаза кодексинин 336-беренеси ("Коррупция") менен айыптуу деп табылганын билдирген. Ошондой эле мүлкү конфискацияланып, курулуш менен алектенүүгө тыюу салынып, жаза мөөнөтүн жалпы режимдеги түзөтүү абагында өтөөсү тууралуу өкүм чыккан.

Атайын кызматтын генералы Артур Медетбековун пикиринде, коррупциялык схемалар чиеленип, тамырланып калгандыктан, ага каршы күрөшүү жеңил болбой жатат.

"Коррупцияга каршы күрөш бул өтө татаал, кыйын иш. Ошондуктан чырмаланышып кеткен коррупциялык схемаларга каршы күрөш жүрүп жатат. Экинчиден, паракорчулукка мурдагы эле чиновниктер малынбай, жаңы, жаш кызматкерлер дагы аралашып жатканын көрүп жатабыз. Тилекке каршы, коррупцияга каршы күрөшүүдө профилактикалык иштер жетишсиз болуп жаткандай, же болбосо коррупцияга шек саналып кармалгандар башка аткаминерлерге жакшы таасир бербей жатса керек. Мыйзам катаалдаса деле кррупция менен азыр деле кармалып жатышат".

Камчыбек Ташиев соңку маегинде коррупцияга каршы күрөштө жеке өзү утулганын, дос, жоро-жолдоштору азайып, бир тууганынын кудагыйынан бери камаган учурларга барып жатканын билдирген.

"Коррупцияга каршы күрөштүн оң-терс кесепеттерин иликтөө керек"

Деген менен коррупция маселелери боюнча эксперт Эркайым Мамбеталиева жемкорлукка каршы күрөштө талдоо маанилүү деп эсептейт. Бирок учурда маалыматтар чектелуү, же дээрлик жок экенин айтат. Ошондуктан коррупцияга каршы күрөштүн жыйынтыгы тууралуу бир ыктай айтуу оор экенин белгилейт.

"Азыр эми ушунча каражат түшүп жатат, бирок кандай, кантип түшүп жатат, мен мисалы көргөн эмесмин. Каражат түштүбү, ал кайда түштү, кайсы жакка которулду деген маалыматтар жок. Бул эки анжы кылган нерсе. Бир жагынан, ооба көптөгөн көмүскө экономиканы ачык чыгарып жатышат. Экинчи жагынан бул бизнеске кандай таасир тийгизип жатканын талдаган жакшы анализ, изилдөө жүрүшү керек. Мен экспертмин, мен жөн эле жел сөздөрдү айткым келбейт. Аны деген фактыларга, изилдөөнүн жыйынтыктарына таянып айтуу керек. Биз былтыр бир иликтөө жүргүзөлү дегенбиз, бирок мамлекеттик кызматкерлердин баары “бизге тыюу салып коюшту, биз катышпайбыз” деп баш тартышты. Азыр Башкы прокуратура коррупцияга каршы жаңы мыйзам долбоор даярдалды деп айтып жатышат, мен аны коомдук талкуудан деле көргөн жокмун. Мен буга чейин талдап, фактыларга таянып, байкап турчумун. Мен мисалы прогрессивдүү, сабаттуу эле жаш балдар менен иштейм, алар “ой сонун болуп жатат, канча көмүскө экономика ачыкка чыкты, ушундай болушу керек” дешет. Бирок мен аларга караганда өзүмдү пессимист эле сезем. Анткени мага тенденция түшүнүксүз. Ооба, бизнесмендерди камап, жашырган салыктарын ачыкка чыгарып, төлөтүп жатышат. Ошол эле маалда кайсы бир ишкер бул жактагы бизнестеринин баарын жаап, башка өлкөгө кетип калганы бул терс көрсөткүч. Ошон үчүн азыр оң жагы көппү же кесепетиби деген суроого жооп жок. Бул жерде анализ, агымды талдоо өтө маанилүү. Мисалы мага ишкерлер арасында иликтөө жүргүзүү маанилүү болмок".

• “Азаттык” Жогорку сотко кайрылып, коррупция беренеси менен козголгон кылмыш иштери, чыккан чечимдер, сот аркылуу мамлекетке түшкөн каражаттар тууралуу маалымат сураган. Бул макала жазылып жаткан чакта жооп келген жок.
• Жыл аяктап баратканда Камчыбек Ташиев, андан кийин Садыр Жапаров дагы келерки жылдан тартып ишкерлерди негизсиз текшерүү токторун билдиришти.

Эл аралык Transparency International (TI) уюмунун былтыркы дүйнөдөгү жемкорлуктун индексине ылайык, Кыргызстан жалпы 100 баллдан 25 упай алып, дүйнөдөгү 180 өлкөнүн ичинен 146-орунга жайгашкан. 2023-жылы 26 балл менен 141-орунга жазылган болчу. Упай канчалык көп болсо, жемкорлук деңгээли ошончолук төмөн деп эсептелет. Аталган эл аралык уюм 2025-жыл үчүн баяндамасын жарыялай элек.